Jetësimi i  Mjekësisë Familjare si gurëthemel i Kujdesi Parësor Shëndetësor (KPSH)

Përgaditur nga Ministria e Shëndetësisë e Kosovë

Literatura e konsultuar 

Politika Shëndetësore e Kosovës 20;

Strategjia e Zhvillimit  të Sistemit Shëndetësor të Kosovës 2005 – 2015;

Ligji për Shëndetësi i Kosovës;

                                CORDAID: Gjakova Family Health Survey, 2001;

Council of Europe: Reform of Local Self-Government and Public Administration in Kosovo. Final Recommendation. Pristina 2003;

Department of Youth and UNICEF: Youth in Kosovo. A Situation Analysis. Pristina 2000;

Gloeb, Jay D: Perinatal Health Care Situation in Kosovo: Past, Present and Future. UNFPA, Pristina 2001;

Institute for Health System Development (IHSD): Kosovo Education and Health Project; Health component. Final report, London 2003;

Kosovar AIDS Committee: Kosovar Strategy for HIV/AIDS Prevention 2004-2008 Pristina 2003;

National Institute of Public Health: Annual Report, 2002, Prishtina;

UNICEF: Micro-nutrient Status Survey in Kosovo. Pristina 2002

UNICEF: Qualitative Socio-economic Survey in Kosovo. Pristina 2002

UNICEF: Promoting Effective Perinatal Care in Kosovo

World Health Organization: Kosovo Emergency Medical Services, Pristina 2000

World Health Organization: 21 targets for the 21st Century. WHO Regional Office for Europe, Copenhagen

Publikuar në Shtator 2004

Nga Ministria e Shëndetësisë

Rr. e Zagrebit, p.n. Lagja “Arbëri”

Prishtinë

Ky dokument mund të gjindet në internet në

faqen e Qendrës për Zhvillimin e Mjekësisë Familjare

www.cdfmk.org

Përmbledhje e STRATEGJISË ..........................................................................  I.

Historiku .............................................................................................................II.

Vizioni ................................................................................................................III.

Qëllimi i Strategjisë .......................................................................................... IV.

Objektivat e Strategjisë së Kujdesit Parësor Shëndetësor.................................. V.

Aktivitetet për implementimin e strategjisë ....................................................... VI.

I. Përmbledhje

Roli i Ministrisë së Shëndetësisë është që të vendos politikën e përgjithshme, të përpilojë udhëzime dhe kornizën strategjike për implementimin e kësaj politike, të përcaktojë standardet dhe të monitorojë implementimin e politikave të dizajnuara.

Qëllimi i kësaj strategjie është që të përcaktojë kornizën për implementimin e konceptit të mjekësisë familjare. Arsyeja për këtë është përmirësimi i cilësisë së shërbimeve shëndetësore që i’u ofrohen pacientëve tanë, dhe në këtë mënyrë avancimi i shëndetittë mbarë  popullatës.

Strategjia do të lehtësojë dhe mundësojë iniciativat në nivel komunal. Disa aktivitete duhet të ndërrmiren në nivel kombëtar, por strategjia në masë të madhe duhet  implementuar në nivel komunal, në nivel të Qendrave Kryesore të Mjekësisë Familjare dhe në nivel të njësive më të vogla.

Objektivat kryesore të identifikuar janë:

1. Objektivat e shërbimit të promovimit shëndetësor

a)      Rritja e informacioneve lidhur me metodat e planifikimit familjar, posaçërisht për gratë, duke konsideruar planifikimin familjar si një nga mënyrat më efektive të përmirësimit të shëndetit të nënave dhe fëmijëve dhe të zvogëlimit të shkallës së aborteve në mijëra lindje të gjalla;

b)      Rritja e nivelit të informacioneve për popullatën lidhur me AIDS dhe sëmundjet seksualisht të transmetueshme, si dhe lidhur me masat mbrojtëse përkatëse; 

c)      Edukimi shëndetësor në nivelin e shkollave fillore do t’u ofrojë nxënësve njohuritë themelore lidhur me higjienën në përgjithësi, ushqyeshmërinë, evitimin e pirjes së duhanit, abuzimit të lëndëve narkotike dhe alkoholit;

d)      Edukimi shëndetësor do të jetë një instrument kontribues për promovomin e shëndetit dhe do të ofrojë informacione lidhur me problemet e mënyrës së jetesës përmes mediave publike si TV, radio, gazeta etj.; 

e)      Trajnimi i trajnerëve, në bashkëpunim me Ministrinë e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë, dhe mësimdhënësve në nivelin komunal (të identifikuar nga MASHT), deri në vitin 2010, lidhur me shëndetin reproduktiv, duke përfshirë planifikimin familjar, sëmundjet seksualisht të transmetueshme dhe AIDS, ushqyeshmërinë, higjienën e përgjithshme dhe parandalimin e pirjes së duhanit, alkoholit dhe abuzimit të lëndëve narkotike;

2. Objektivat e shërbimit parësor kurativ

a)      Rritja e zgjedhjes së problemeve shëndetësore në 80 % në vitin 2015 për vendet urbane dhe në 70% në vitin 2015 për vendet rurale;

b)      Përmirësimi i cilësisë së shërbimeve kurative përmes përdorimit të protokolëve standardë për diagnozat dhe trajtimet. Protokolët e standardizuar do të përdoren në 80 përqind të të gjithë pacientëve deri në vitin 2010;

3. Objektivat e organizimit dhe administrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor parësor

a)      Trajnimi i vazhdueshëm i tërë personelit shëndetësor lidhur me teknikat e menaxhimit me qëllim të organizimit efektiv dhe financiarisht të përballueshëm të shërbimit të kujdesit shëndetësor parësor;

b)      Plotësimi, rishpërndarja dhe racionalizimi i burimeve njerëzore duke u bazuar në normat e caktuara nga MSH deri fund të vitit 2015;   

c)      Krijimi i strukturave dhe procedurave transparente brenda administrates së shërbimit shëndetësor deri në vitin 2005;

d)      Sigurimi që të gjithë punëtorët shëndetësorë të zbatojnë rregullat lidhur me Edukimin e Vazhdueshëm Mjekësor;

e)      Promovimi i rritjes së buxhetit të përgjithshëm të kujdesit shëndetësor parësor dhe rritjes së pagave në nivel të pranueshëm për të gjithë punëtorët shëndetësorë, posaçërisht për personelin e kujdesit shëndetësor parësor;

Aktivitetet që duhen ndërmarë për të arritur objektivat e identifikuar janë:

1.      Zhvillimi i burimeve njerëzore.

2.      Zhvillimi i infrastrukturës dhe e pajisjeve

3.      Zhvillimi i pakos bazike të shërbimeve shëndetësore. 

4.      Zhvillimi i legjislacionit të nevojshëm. 

5.      Zhvillimi i financimit të qëndrueshëm. 

Sistemet që duhen zhvilluar

1.      Sistemi i menaxhimit dhe organizimit

2.      Sistemi i përmirësimit të cilësisë

3.      Sistemi i informimimit Shëndetësor

4.      Sistemi i komunikimit, me publikun, pacientët, personelin dhe puntorët tjerë shëndetësor mbi zhvillimet në fushën e mjekësisë familjare

5.      Sistemi i bashkëpunimit ndërsektoral

Të vetëdijshëm se realizimi i këtyre aktiviteteve do të kërkojë një kohë të gjatë, dhe involvimin e të gjithë pjesëmarësve, të cilët duhet të kordinojnë aktivitetet, bashkëpunojnë dhe integrojnë burimet dhe përpjekjet e tyre, Ministria e Shëndetësisë do të përpiqet të sigurojë mjete të mjaftueshme financiare për relizimin e kësaj Strategjie.

II. Historiku

Politika Shëndetësore, KPSH dhe Mjekësia Familjare

Politika Shëndetësore për Kosovën apo i ashtuquajturi “Libri i Verdhë” i pregaditur në muajin Shkurt të vitit 2001 nga ish Departamenti i Shëndetësisë dhe Mirëqenjes Sociale si para ardhës i Ministrisë së Shëndetësisë, ka adresuar problemet kryesore të sistemit të shëndetësor të Kosovës duke dhënë drejtimet kryesore të zhvillimit të këtij sistemi.

Mjekësia familjare dhe përmirësimi i kujdesit shëndetësor parësor është paraparë si gurëthemel i Sistemit Shëndetësor të Kosovës. Koncepti i Mjekësisë Familjare parashikon që qytetarët të zgjedhin mjekun familjar si mjekun e tyre personal dhe të familjes, i cili do të jetë pikë referuese për kujdesin sekondar dhe terciar.

Ligji i Shëndetësisë i Kosovës ka inkorporuar në tërësi konceptin e Mjekësisë Familjare duke përcaktuar ate si formë themelore e ofrimit të shërbimeve, gjithpërfshirëse, shëndetësore, në nivelin parësor të kujdesit shëndetësor, për individët dhe familjet e tyre.

Shërbimet në institucionet e KPSH do të ofrohen nga ekipet e mjekësisë familjare. Është paraparë që shërbimet e kujdesit parësor shëndetësor do të mirren me 80-90% të problemeve të paraqitura dhe mjekët familjar do të duhet t’i shërbejnë rreth 2000 qytetarë në zonën e caktuar, ndërsa llojet e institucioneve do të themelohen konform nevojave dhe burimeve të disponueshme.

Kujdesi parësor shëndetësor përfshin:

a)      Përparimin, parandalimin, mjekimin, shërimin dhe rehabilitimin që kanë të bëjnë me sëmundjet, çrregullimet dhe me lëndimet;

b)      Edukimin shëndetësor, Imunizimin dhe vakcinimin;

c)      Përcaktimin e diagnozës fillestare dhe kujdesin elementar shëndetësor përfshirë edhe ndërhyrjet e vogla kirurgjike;

d)      Promovimin e shëndetit oral dhe kujdesin themelor stomatologjik;

e)      Kujdesin për shëndetin mendor të bazuar në bashkësi;

f)        Rehabilitimin e bazuar në bashkësi;

g)      Sigurimin e ujit dhe ushqimit cilësor;

Zhvillimi i burimeve njerëzore është një nga qëllimet e Politikës Shëndetësore. Trajimi i mjekëve në Specializimin nga Mjekësia Familjare gjatë tre viteve të kaluara ka mundësuar që një numër i konsiderueshëm i mjekëve në KPSH të marin njohuri të nevojshme në këtë lëmi. Plotësimi i legjislacionit i cli do të përcaktojë normat dhe standardeve për institucionet shëndetësore janë paraparë si çështje kyqe e përmirësimit të cilësisë së shërbimeve shëndetësore që do të ofrohen në KPSH.

Njëkohësisht një numër i konsiderueshëm i infermierëve në KPSH kanë përfituar nga trajnimi nga Mjekësia Familjare, si dhe një numër i konsiderueshëm  i trajnimeve nga fusha të ndryshme të KPSH.

Ministria e Shëndetësisë përmes Qendrës së Zhvillimit të Mjekësisë Familjare në bashkëpunim me Fakultetin e Mjekësisë do të ofrojë mundësi për përfshirje të gjërë të punonjësve shëndetësor në KPSH për trajnim nga Mjekësia Familjare.

Ministria e Shëndetësisë përmes Rrjetit të Institucioneve Shëndetësore do të specifikojë se cilat objekte shëndetësore do të bëjnë pjesë në sistemin e kujdesit shëndetësor dhe rolin e tyre në të ardhmen.

Në Udhëzimin Administrativ (Shëndetësi) 2/2001, MSH ka specifikuar një listë standarde të pajisjeve për qendrat e mjekësisë familjare.

Ministria e Shëndetësië është përgjegjëse për politikën, legjislacionin, nxjerrjen e normave dhe standardeve, planifikimin strategjik, planifikimin e burimeve njerëzore, liçensimin, sigurimin e cilësisë dhe buxhetin e nevojshëm për sistemin shëndetësor.

Gjashtë Zyra të Autoriteteve Shëndetësore të Qarkut të Ministrisë të vendosura në Pristinë Mitrovicë, Pejë, Prizren, Gjakovë, dhe Gjilan do të monitorojnë, mbikqyrin dhe do të përkrahin Institucionet Shëndetësore të Kujdesit Sekondar dhe ato të kujdesit parësor shëndetësor. Ato njëherësh do të sigurojnë kordinim mes shërbimeve shëndetësore të kujdesit parësor dhe atij sekondar.

Rregullorja 2000/45 mbi Vetqeverisjen e Komunave bënë komunat mes të tjerash përgjegjëse për aktivitetet në kujdesin parësor shëndetsor. Me bartjen e kompetencave të KPSH në nivel Komunal, Ministria e Shëndetësisë ka dhënë rekomandime për Kuvendet Komunale lidhur me organizimin e strukturave udhëheqëse shëndetësore në Komuna.

Aktivitetet e ndërmara nga niveli qendror

Bazuar në detyrat dhe obligimet e veta ish DSHMS e më vonë MESH, është përqëndruar në formimin e sfondit ligjor që do të përkrahte reformat në Kujdesin Shëndetësor.

Tabela 1. Lista e Udhëzimeve Administrative që kanë të bëjnë me KPSH

Në janar të vitit 2002 pasi që është arritur një marrëveshje e përgjithshme mbi shërbimet mes DSHMS, Departamentit të Administratës Lokale dhe Autoritetit Qendror Fiskal, si para ardhës së Ministrive përkatëse, përgjegjësitë për kudesin parësor shëndetësor i’u janë tranferuar Komunave.

MSH ka themeluar Qendrën për Zhvillimin e Mjekësisë Familjare dhe për qëllime të trajnimit pajisur me aparatura edhe tetë Qendra për Trajnim të Mjekësisë Familjare të lokalizuara në tetë Qendra Kryesore të Mjekësisë Familjare.

Bazuar në Politikën Shëndetësore, dhe mbështetur nga projektet e mëparshme të financuara nga AER, 196 mjekë janë trajnuar në mjekësinë familjare.

Në muajin Shtator të vitit 2002, Ministria e Shëndetësisë ka lëshuar Udhëzimin Administrativ 9/2002, mbi themelimin e Qendrës për Zhvillimin e Mjekësisë Familjare. Qendra është përgjegjëse për institucionalizimin e mjekësisë familjare benda sektorit shëndetësor dhe brenda planit mësimor të Universzitetit të Prishtinës.

Aktualisht 94 mjekë janë duke e vazhduar vitin e dytë të programit të edukimit pasdiplomik specialistik nga mjekësia familjare. Procesi mësimor zhvillohet në Qendrën për Zhvillimin e Mjekësisë Familjare nga Trajnerët e Certifikuar të Mjekësisë Familjare, ndërsa pjesa e sesioneve klinike (ushtrimeve) mbahet në Spitalet gjegjëse regjionale nga dy muaj për secilin Modul (gjithësejt 6 module) mbikqyrur nga Mentorët klinik.

Në bashkëpunim me Fakultetin e Mjekësisë është inicuar në muajin Prill të vitit 2002   programi i Magjistraturës nga Mjekësia Familjare ku marrin pjesë njëzet Specialist të Mjekësisë Familjare. Fakulteti i Mjekësisë ka mundësuar kryerjen e semestrit të parë, derisa semestrin e dytë, të tretë dhe të katërt, e kanë mbështetur Kolegji Mbretëror i Mjekëve Familjar të Mbretërisë së Bashkuar, institucioni ky me njohuri në këtë lëmi.

Tabela 2. Numri i mjekëve familjar të trajnuar në programin e Specializimit

Aktivitetet e ndërmara në ngritjen e njohurive të infermierëve të cilët punojnë në KPSH.

Qeveria Finlandeze përmes Grupit Konsullutues i Helsinkit, ka financuar një projekt tre vjeçar për trajnimin e infermiereve familjare. Deri më tani 800 infermiere janë  përfshirë në këtë trajnim.

Ministria e Shëndetësisë përmes Divizionit të Infermierisë ka ndihmuar Fakultetin e Mjekësisë në themelimin e Kollegjit të Infermierisë. Me këtë janë formuar parakushtet për një edukim të mirëfilltë të kuadrit infermierik.

Qendra e Edukimit të Vazhdueshëm Profesional të Infermierisë, themeluar nga Ministria e Shëndetësisë ka për detyrë të zhvillojë dhe organizojë edukimin e vazhdueshëm të infermierëve, që paraqet edhe një të arritur të MESH drejt zhvillimit të burimeve njerëzore në sektorin e shëndetësisë.

Tabela 3.  Numri i Infermiereve të trajnuara në programin e mjekësisë familjare nga Grupit Konsultues i Helsinkit

Këto dhe iniciativa të tjera ndërmarë nga niveli qendror, tregojnë përkushtimin e MESH për të përmbushur njërën nga objektivat e strategjisë shëndetësore të Kosovës. Mund të themi lirisht se Kosova sot nuk është duke filluar nga pika-zero, pasi që gjatë pesë vjetëve të fundit është arritur progres i rëndësishëm. Sfidë do të paraqet sigurimi i shërbimeve shëndetësore cilësore dhe të arritshme nga sektori shëndetësor, bazuar në nevojat e popullatës.

Aktivitetet e ndërmara nga Komuna

Rregullorja 2000/45 e UNMIK-ut mbi vetëqeverisjen lokale i parapriu nënshkrimit të Marëveshjes së Mirëkuptimit për kalimin e përgjegjësive të KPSH –së mes DSHMS-së, DAL dhe AQF-së.

Kuvendeve komunale iu desht një kohë deri sa i themeluan strukturat e veta dhe në mesin e tyre Drejtoritë Komunale për Shëndetësi. DSHMS-le lëshoi disa rekomandime për strukturat e nevojshme në nivelin Komunal të cilat kryesisht u përfillën nga KK.

Me themelimin e tyre ata filluan të marin kompetencat që u përkisnin. DSHMS u përpoq që përmes strukturave të veta (ish Zyrave Regjionale) dhe kontakteve të drejtpërdrejta të lehtësojë këtë bartje të kompetencave.

Shkaqe të ndryshme influencuan një  komunikim dhe kordinim të mangët mes nivelit Komunal dhe atij Qëndror.  

Megjithate Drejtoritë Komunale për Shëndetësi përkrahën zhvillimin e konceptit të Mjekësisë Familjare, koncept ky i prezentuar në Strategjinë Shëndetësore.

Në disa Komuna kjo u shpreh edhe me vendosjen e Specialistëve (të rinj) të Mjekësisë Familjare në poste menaxhuese.

Një numër i madh i Organizatave Qeveritare dhe Jo Qeveritare, zhvilluan një sërë aktivitetetesh në KPSH, duke involvuar këtu edhe strukturat komunale. Ato sidomos ndihmuan në afrimin mes komuniteteve dhe rritjen e mirbesimit mes tyre. Disa Drejtori Komunale u paraprinë këtyre aktiviteteve dhe rezultatet e para sa i përket konceptit të Mjekësisë Familjare janë të dukshme.

Mes tyre vlen të përmenden projektet e ndërmara në Gjilan, Gjakovë dhe Lypjan.

III. VIZIONI

Shëndeti më i mirë i mundshëm i popullatës i arritur përmes shërbime shëndetësore parësore të arritshme, eficiente dhe humane.

IV. Qëllimi i Strategjisë 

Që deri më vitin 2015 të kemi shërbime efektive të kujdesit parësor shëndetësor të cilat do të janë lehtë të qasura, të arsyetueshme dhe të afta që tu dalin ndesh nevojave të popullatës.

Qëllimi i kësaj strategjie është që të përcaktojë kornizën për implementimin e konceptit të mjekësisë familjare. Arsyeja për këtë është përmirësimi i cilësisë së shërbimeve shëndetësore që i’u ofrohen pacientëve tanë, dhe në këtë mënyrë avancimi i shëndetittë mbarë  popullatës.

Përderisa janë identifkuar elementet individuale të strategjisë, duhet të vërehet se këto elemente të ndryshme ndërveprojnë mes veti, dhe nuk mund vazhdohet me realizimin e tyre ndaras. Gjatë planifikimit të programit të detajizuar implementues duhet të mirret parasysh se veprimet e mara janë ndërmarrë në vend dhe kohë të duhur.

Strategjia ka për qëllim që të lehtësojë dhe të mundësojë iniciativat në nivel komunal. Disa aktivitete duhet të ndërrmiren në nivel kombëtar, por strategjia në masë të madhe duhet  implementuar në nivel komunal, në nivel të Qendrave Kryesore të Mjekësisë Familjare dhe në nivel të njësive më të vogla.

Roli i Ministrisë së Shëndetësisë është që të vendos politikën e përgjithshme, të përpilojë udhëzime dhe kornizën strategjike për implementimin e kësaj politike, të përcaktojë standardet dhe të monitorojë implementimin e politikave të dizajnuara.

Mirëpo ofrimi i shërbimeve shëndetësore cilësore është detyrë, dhe varet kryesisht nga vetë puntorët individual shëndetësor që bashkëveprojnë në punën e tyre të pëditshme me komunitetin. Institucionet shëndetësore duhet që të krijojnë një ambient ku këto bashkëveprime individuale ndihmohen dhe pacientëve ju ofrohet përkujdesje e duhur në ambient dhe kohë të duhur dhe me çmim të volitshëm.

V. Objektivat e Strategjisë së kujdesit parësor shëndetësor

Objektivi kryesor i Strategjisë Shëndetësore është sigurimi i shërbimeve shëndetësore themelore për popullatën, që janë të cilësisë të kënaqshme dhe brenda mundësive financiare.

Strategjia e KPSH përcakton shërbimet parandaluese si prioritet të saj.

a)      Rritja e mbulimit të shërbimeve parandaluese. Mbulimi i shërbimeve parandaluese mund të specifikohet dhe matet, mes tjerash, edhe përmes këtyre aktiviteteve:

i.)  Imunizimi i fëmijëve nën moshën një vjeçare kundër tuberkulozit, difterisë, tetanusit,     pertusis, poliomielitit dhe fruthit, duke matur vlerën/shkallën e mbulimit me imunizim;

      ii.) Planifikimi familjar, duke matur vlerën e prevalencës së kontracepcionit;

iii.) Përcjellja e shtatzënësisë, duke matur përqindjen e grave që kanë së paku tre vizita  gjatë shtatzënësisë;

b)      Rritja e përqindjes së bashkësive familjare që kanë qasje tek uji, në 100 përqind në vitin 2015 për vendet urbane, dhe në 85 përqind në vitin 2015 për vendet rurale;

c)      Zvogëlimi i prevalencës së kariesit. Numri i kariesave, heqjes dhe mbushjes së dhëmbëve do të duhej të ishte nën 2.5 për 12 vjeçarët, në vitin 2015. Të dhënat e gjendjes ekzistuese do të jenë në dispozicion në vitin 2005;

Objektivat e shërbimit të promovimit shëndetësor

a)      Rritja e informacioneve lidhur me metodat e planifikimit familjar, posaçërisht për gratë, duke konsideruar planifikimin familjar si një nga mënyrat më efektive të përmirësimit të shëndetit të nënave dhe fëmijëve dhe të zvogëlimit të shkallës së aborteve në mijëra lindje të gjalla;

b)      Rritja e nivelit të informacioneve për popullatën lidhur me AIDS dhe sëmundjet seksualisht të transmetueshme, si dhe lidhur me masat mbrojtëse përkatëse; 

c)      Edukimi shëndetësor në nivelin e shkollave fillore do t’u ofrojë nxënësve njohuritë themelore lidhur me higjienën në përgjithësi, ushqyeshmërinë, evitimin e pirjes së duhanit, abuzimit të lëndëve narkotike dhe alkoholit;

d)      Edukimi shëndetësor do të jetë një instrument kontribues për promovomin e shëndetit dhe do të ofrojë informacione lidhur me problemet e mënyrës së jetesës përmes mediave publike si TV, radio, gazeta etj.; 

e)      Trajnimi i trajnerëve, në bashkëpunim me Ministrinë e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë, dhe mësimdhënësve në nivelin komunal (të identifikuar nga MASHT), deri në vitin 2010, lidhur me shëndetin reproduktiv, duke përfshirë planifikimin familjar, sëmundjet seksualisht të transmetueshme dhe AIDS, ushqyeshmërinë, higjienën e përgjithshme dhe parandalimin e pirjes së duhanit, alkoholit dhe abuzimit të lëndëve narkotike;

Objektivat e shërbimit parësor kurativ

a)      Rritja e zgjedhjes së problemeve shëndetësore në 80 % në vitin 2015 për vendet urbane dhe në 70% në vitin 2015 për vendet rurale;

b)      Përmirësimi i cilësisë së shërbimeve kurative përmes përdorimit të protokolëve standardë për diagnozat dhe trajtimet. Protokolët e standardizuar do të përdoren në 80 përqind të të gjithë pacientëve deri në vitin 2010;

Objektivat e organizimit dhe administrimit të shërbimeve të kujdesit shëndetësor parësor

a)      Trajnimi i vazhdueshëm i tërë personelit shëndetësor lidhur me teknikat e menaxhimit me qëllim të organizimit efektiv dhe financiarisht të përballueshëm të shërbimit të kujdesit shëndetësor parësor;

b)      Plotësimi, rishpërndarja dhe racionalizimi i burimeve njerëzore duke u bazuar në normat e caktuara nga MSH deri fund të vitit 2015;  

c)      Krijimi i strukturave dhe procedurave transparente brenda administrates së shërbimit shëndetësor deri në vitin 2005;

d)      Sigurimi që të gjithë punëtorët shëndetësorë të zbatojnë rregullat lidhur me Edukimin e Vazhdueshëm Mjekësor;

e)      Promovimi i rritjes së buxhetit të përgjithshëm të kujdesit shëndetësor parësor dhe rritjes së pagave në nivel të pranueshëm për të gjithë punëtorët shëndetësorë, posaçërisht për personelin e kujdesit shëndetësor parësor;

Indikatorët e Performancës

Indikatorët e performancës do të mundësojnë që në mënyrë kuantitative dhe kualitative të përcjellim rezultatet e aritura, dhe të ndërmiren me kohë hapat e nevojshëm me qëlim të implementimit të drejtë të kësaj strategjie. Ato do të ishin: 

1.      Indikatorët shëndetësor (vital) të popullatës;

2.      Proporcioni i Mjekëve dhe infermierëve për banorë;

3.      Numri i Qendrave Familjare funkcionale;

4.      Numri i Mjekëve familjar të trajnuar;

5.      Numri i infermierëve të trajnuar;

6.      Numri i stafit tjetër të trajnuar;

7.      Rastet e referuara në nivelet tjera shëndetësore;

8.      Kualiteti i shërbimeve të ofruara;

9.      Satisfakcioni i popullatës me shërbimet e ofruara;

10.  Satisfakcioni i ofruesve të shërbimeve shëndetësore;

VI. Aktivitetet për implementimin e Strategjisë

Strategjia e KPSH, parasheh zhvillimin e disa aktiviteteve dhe sistemeve të domosdoshme, të cilat do të ndihmonin Kujdesin Parësor Shëndetësor të ju dalë ndesh nevojave të popullatës, dhe të bëjnë të realizueshëm implementimin e kësaj strategjie. Aktivitetet kryesore të identifikuara janë:

Aktivitetet që duhen ndërmarë

Sistemet që duhen zhvilluar

Të vetëdijshëm se realizimi i këtyre aktiviteteve do të kërkojë një kohë të gjatë, dhe involvimin e të gjithë pjesëmarësve, të cilët duhet të kordinojnë aktivitetet, bashkëpunojnë dhe integrojnë burimet dhe përpjekjet e tyre, Ministria e Shëndetësisë do të përpiqet të sigurojë mjete të mjaftueshme financiare për relizimin e kësaj Strategjie.

1. Zhvillimi i burimeve njerëzore.

Qëllimi është që të përmirësohen njohuritë, aftësitë, qëndrimet dhe praktika e punës e gjithë personelit. Kjo përmban në vete elementet në vijim:

Edukimi i vazhdueshëm profesional (EVP). Vërehet se ekziston nevoja për zhvillimin e  mësimit dhe punës së përbashkët multi-disiplinar. Për të aritë rezultate të kënaqshme në këtë aspekt duhet të vlerësohen nevojat edukative të ekipës dhe individëve.

Specializimi egzistues për mjekët familjarë duhet që të vazhdohet me prezentimin e programit trajnues trevjeçar të specializimit. Programi i EVP duhet që të zhvillohet për të siguruar përmirësim të vazhdueshm të cilësisë. Qendra për Zhvillimin e Mjekësisë Familjare duhet të udhëheqë dhe kordinojë të gjitha aktivitetet lidhur me edukimin e stafit mjekësor.

Trajnimi dhe zhvillimi i Infermierisë. Trajnimi i infermiereve duhet të bazohet në iniciativat për trajnim që po kryehen aktualisht. Qendra për Edukim të Vazhduëshëm Profesional të Infermierisë duhet të udhëheqë dhe kordinojë të gjitha aktivitetet lidhur me edukimin e infermierëve.

Trajnimi dhe zhvillimi i personelit tjetër.  Duhet që të bëhet një vlerësim mbi nevojat për të specifikuar nevojat për trajnimin dhe zhvillimin e tërë personelit dhe veprimi që duhet të ndërrmiret reth implementimit të iniciatiave për trajnim.

Numri dhe kualifikimi. Pasi që mjekësia familjare ka mungesë të sigurimit të mjekëve familjarë, çdo komunë duhet që të përpilojë planet afatshkurtëra, afatmesme dhe afatgjata mbi zhvillimin e burimeve njerëzore, bazuar në normat dhe standardet e përcaktuara nga MESH.

2. Zhvillimi i Infrastrukturës dhe pajisjeve.

Qëllimi është për të siguruar që të gjitha ndërtesat dhe pajisjet të ofrojnë një ambient të duhur për personelin dhe pacientët.

Shqyrtimi i gjendjes së objekteve dhe pajisjeve. Të gjitha objektet pa marrë parasysh a janë të sektorit publik apo atij privat që shfrytëzohen për të iu ofruar shërbime pacientëve duhet që t’i përshtaten qëllimit. Pajisjet dhe aparaturat duhet që të jenë të sigurta dhe në gjendje të mirë. Ministria e Shëndetësisë do të aprovojë Rjetin e Institucioneve Shëndetësore duke u bazuar në normat e parapara në Ligjin mbi Shëndetësinë e Kosovës. Komunat duhet të ofrojnë të dhëna bazë lidhur me objektet shëndetësore publike dhe private brenda zonës së tyre. Këto të dhëna do të shërbejnë si bazë për të drejtuar investimet kapitale në mënyrë të drejtë.

Planifikimi i Investimeve Kapitale. MESH duhet pregaditur Udhëzime mbi planifikimin e investimeve kapitale në mënyrë që të gjitha organizatat e përfshira në planifikime kapitale t’i kuptojnë rolet dhe përgjegjësistë e tyre dhe se si të përfitojnë më shumë nga këto investime.

Zhvillimi i standardeve. Ministria do të përpilojë dhe do të kërkojë prej komunave dhe sektorit privat që ti përmbahen një pakoje të standardeve minimale për objektet shëndetësore.

3. Zhvillimi  i pakos bazike.

MESH ka përcaktuar tani më pakon e shërbimeve esenciale për KPSH. Kjo pako duhet të jetë e drejtuar gjithmonë për të ju dalë ndesh nevojave dhe kërkesave të populates. Prandaj revidimi i përhershëm i saj është obligim i të gjitha niveleve të sistemit shëndetësor. Nevojat e populates duhet të gjenerohen nga studimi dhe analiza e informative të mbledhura nga sistemi informativ shëndetësor.

Komunat dhe MESH duhet poashtu të përcjellin edhe kërkesat e populates së caktuar sepse ato paraqesin percepcionin e saj për nevojat shëndetësore. Pakoja bazike duhet gjithmonë të jete e bazuar në studime si dhe të dhëna të bazuara në fakte.

Aspekti i Shëndetit Publik. Bazuar në frymën e konferencës së Alma Atës mbi KPSH, aspekti i shëndetit Publik duhet të ketë vendin qëndror në të gjitha shërbimet e ofruara në KPSH. Shërbimet parandaluese dha ato të promovimit shëndetësor duhet të kenë përparësi ndaj atyre kurative.

Të drejtat dhe detyrimet e pacientëve në mirëmbajtjen e shëndetit të gjithëmbarshëm do të duhet të sankcionohet përmes legjislacionit përkatës. Pjesëmarja e komunitetit në vendim marje duhet të inkurajohet përmes kyqjes së grupeve të interesuara në aktivitete të lidhura me KPSH.

4. Zhvillimi i Legjislacionit.

MESH tani më ka përcaktuar dinamikën e nxjerjes së legjislacionit të nevojshëm për sistemin shëndetësor. Ministritë e tjera, legjislacioni i të cilave ndërlidhet me sektorin shëndetësor poashtu do të mundëson nxjerjen e akteve tjera normative edhe në nivel të institucioneve shëndetësore. Një seri e këtyre akteve duhet identifikuar nga të dy nivelet dhe puna në hartimin e tyre duhet inicuar sa më parë.

Nivelet komunale edhe tani janë duke shfrytëzuar akte nga legjislacionet në fuqi, por pas daljes së legjislacionit të ri ato duhet harmonizuar me të.

5. Zhvillimi i financimit të qëndrueshëm.

Qëllimi është që rritet niveli i burimeve në dispozicion për ofrimin e shërbimeve shëndetësore të mjekësisë familjare dhe për tí shfrytëzuar sa më mirë që është e mundur burimet e kufizuara që janë aktualisht në dispozicion. Rëndësi e posaçme duhet ti ipet elementeve vijuese:

Burimi i Financave. Do të duhet të përpilohet një listë e plotë e të gjitha burimeve financiare që i dedikohen kujdesit parësor shëndetësor. Në secilën komunë duhet që të jenë llogari të përziera të fondeve të alokuara për kujdesin parësor shëndetësorr. Llogaritë duhet poashtu të përmbajnë informata mbi sektorin privat.

Rritja e burimeve. Do të duhet të përgaditet një plan financiar për të ngritur nivelin e burimeve të alokuara për kujdesin parësor shëndetësor. Ky plan duhet të marë parasysh të gjitha burimet e financimit duke përfshirë krijimin e skemës vendore të sigurimit shëndetësor të kujdesit parësor shëndetësor.

Zhvillimi i kontraktimit të shërbimeve. Agjenioni Kosovar për Përkujdesje Shëndetësore do të përgadisë metodat kontraktuese dhe do të sigurojë që politika e Ministrisë për mjekësinë familjare do të pasqyrohet në kontratat për shërbimet me komunat.

Mekanizmi i pagesave. Bazuar në burimet financiare që do të janë të arritshme për kujdesin parësor kapitacioni preferohet si mekanizëm më i përshtatshëm për pagesë në mjekësinë familjare, përmes kontraktimit të mjekëve familjar.

Kontrollimi i Sektorit Privat. Sektori Privat luan një rol të rëndësishëm në ofrimin e shërbimeve shëndetësore parësore. Është me rëndësi që cilësia dhe leverdia e shërbimeve të tilla të jetë e kontrolluar siç duhet, që është në dobi të pacientëve si edhe mënyrë për të mirëmbajtur standarde të larta.

Përpilimi i Planit të Punës. Nga çdo Insititucion i Kujdesit Parësor Shëndetësor pritet që të përpilohet plani i punës që identifikon çmimin e shërbimeve dhe nivelin e cilësisë së shërbimeve që duhet të ofrohen. Plani i punës do të ndërlidhet me metodologjinë kontraktuese dhe ciklin e planifikimit.

Cikli i planifikimit. Do të përpilohet cikli i planifikimit që do të mundësojë krijimin e një plani kombëtar financiar dhe të burimeve për KPSH, dalë nga planet e zhvilluara lokale. Do të duhet të zhvillohen sistemet dhe të sigurohet trajnimi i stafit për planifikimin e burimeve financiare dhe mbi planifikimin e shërbimeve.

Planifikimi dhe Kontrollimi i Barërave. Shpenzimi i barërave krijon një pjesë të madhe të shpenzimeve të kujdesit parësor shëndetësor. Do të bëhen përpjekje të vazhdueshme për të kontrolluar dhe monitoruar shpenzimin e barërave.

6. Zhvillimi i sistemeve.

Qëllimi është që të sigurohemi që janë vendosur sistemet e  nevojshme për të zhvilluar konceptin e mjekësisë familjare:

Sistemi i dokumentacionit mjekësor. Përpilimi i dokumentacionit mjekësor unik është një nga kushtet paraprake për imlementimin e drejtë të mjekësisë familjare. Ato duhet që të implementohen në të gjitha institucionet.

Sistemi i shpërndarjes së Pacientëve. Popullata duhet që të shpërndahet në atë mënyrë që të mund të shfrytëzojë shërbimet e nevojshme shëndetësore përmes qasjes së lehtë të institucioneve shëndetësore të KPSH të çfardo lloji qofshin ato. Sikurse parashihet në Strategjnë Shëndetësore të Kosovës qytetarët duhet të regjistrohen dhe të posedojnë dokumentacionin e nevojshëm në Qendrat Familjare më të afërta duke pasur mundësi të zgjedhin mjekun familjar gjithmonë kur kjo është e aritshme.

Sistemi i referimit. Duhet të njihet rroli prej ”kujdestari” i mjekut familjar. Duhet të zhvillohet një sistem referimi i cili do të mbështesë këtë rol të mjekut famijar. Legjislacioni i nevojshëm duhet të sankcionon vetë-referimet dhe referimet e pa arsyeshme, duke siguruar raporte kthyese prej niveleve përkatëse.

Sistemet e Menaxhimit dhe Organizimit. Qëllimi është që të zhvillohen shkathtësitë menaxhuese të personelit për të zhvilluar sisteme moderne menaxhuese.

Trajnimi për menaxhim;

Shqyrtimi i punës së kryer;

Planifikimi i planit të punës;

Qeverisja transparente;

Këto janë vetëm disa prej aktiviteteve që duhet ndërmarë në kuadër

të nivelit Komunal dhe Institucioneve shëndetësore të KPSH të cilat do të mundësonin implementimin e suksesshëm të mjekësisë familjare.

Sistemi i përmirësismit të Cilësisë. Qëllimi është që të adoptojmë një  pako të standardeve minimale për kujdesin shëndetësor të Kosovës që siguron që shërbimet vazhdimisht të përmirësojnë cilësinë e tyre. Këto sisteme do të rifokusojnë shërbimin shëndetësor drejt arritjes së rezultateve të planifikuara për të përmirësuar shëndetin e popullësisë së Kosovës.

Elmentet vijuese duhet inkorporuar në këtë sistem:

Qeverisja klinike. Qeverisja klinike është një sistem përmes së cilit organizatat shëndetësore janë përgjegjëse për përmirësimin e vazhdueshëm të cilësisë së shërbimeve të tyre dhe ruajtjen e standardeve të larta të kujdesit shëndetësor duke krijuar një ambient në të cilin perfeksionimi në kujdesin klinik do të përparojë.

Udhëzimet klinike dhe revizioni klinik. Udhëzimet klinike do të vazhdojnë të zhvillohen dhe do të prezentohet edhe koncepti e revizionit klinik.

Sigurimi i cilësisë. Strategjia e Ministrisë së Shëndetësisë për përmirësimin e cilësisë do të përcillet dhe do të implementohet në  institucionet e mjekësisë familjare.

Kontributin/punën e bërë (inputet). Procesi dhe rezultati. Vëmendja do të përqëndrohet në zhvillimin e normave për rezultatet dhe të arriturat e qëllimeve,  për të monitoruar punën më mirë se sa një fokusim në të dhëna dhe normat e procesit dhe standardet.

Liçensimi dhe ri-liçensim. Do të implomentohen proceset e liçensimit dhe ri-liçensimit të individëve dhe organizatave në sektorin shëndetësor publik dhe atë privat.

Hulumtimi. Mjekësia familjare duhet që të bazohet në informatat më të mira që janë në dispozicion. Konceptet e mjekësisë bazuar në fakte.

Shqyrtimi  grupor.  Konceptet e shqyrtimit grupor do të forcohen për të siguruar që cilësia është prioritare në vëmendjen e individëve.

Sistemi për Komunikim. Qëllimi është që të informohet publiku, pacientët, personeli dhe       puntorët tjerë shëndetësor mbi zhvillimet në fushën e mjekësisë familjare. Ky system duhet të  përmbajë elementet vijuese:

Të drejtat e pacientëve. Sistemi i komunikimit duhet të proklamojë qartë të drejtat e pacientëve dhe këtyre duhet që t’u ipet publiciteti i gjerë.

Përfshirja e komunitetit. Komuniteti përmes përfaqësuesve të vet duhet që të merrë pjesë në planifikimin, menaxhimin dhe shqyritimin e shërbimeve të mjeksisë familjare.

Procedurat e ankesave.  Duhet krijuar mekanizma transparent për shqyrtimin e ankesave, të cilat do të zbatohen me përpikmëri prej personave përgjegjës.

Komunikimi dhe mediat. Do të planifikohen komunikime të rregullta për tí mbajtur mediat e informuara për zhvillimet në fushën e mjeksisë familjare.

Komunikimet me personelin. Poashtu personeli do të informohet përmes kanaleve të përshtatshme mbi ndyrshimet që do të bëhen në fushën e mjeksisë familjare.

Revista e mjekësisë familjare tashmë ka ofruar një kanal të mirë të komukimit.

Sistemi i Informimimit. Qëllimi është që t’i ofrohen informata të duhura individëve përkatës në kohë të duhur lidhur me kontributin e burimeve, procesin e menaxhimit dhe ofrimit të shërbimeve, rezultatin e arritur lidhur me numrin e pacientëve të trajtuar etj dhe efektin e rezultateve duke përfshirë përmirësimet në gjendjen shëndetësore. Pjesë të këtij sistemi duhet të janë elementet vijuese:

Shënimet mjekësore. Baza e sistemit informativ duhet që të jetë bashkëveprimi mes mjekëve dhe pacientëve dhe dosjeve mjekësore në të cilat regjistrohen intervenimet. Dosjet mjekësore duhet që të prezentohen për çdo pacient.

Teknologjia Informative-TI. Pajisjet bashkëkohore të TI do të prezentohen në kuadër të mjekësisë familjare.

Të gjitha këto duhet të janë pjesë e Sistemit Informativ Shëndetësor që do t’ju ofrojë menaxherëve në të gjitha nivelet informata të duhura për të monitoruar dhe për të rishqyrtuar kryerjen e punëve dhe për të menaxhuar shërbimin.

7. Forcimi i bashkëpunimit ndër sektoral

Qëllimi është involvimi i të gjithë sektorëve të shoqërisë në marjen e masave për ruajtjen dhe promovimin e shëndetit. Forcimi i qasjes multisektorale të qështjeve që lidhen me shëndetin e popullatës.

Involvimi sa më i madh i komunitetit dhe individëve në vendim marje rreth shërbimeve shëndetësore, do të shërbejë për aritjen më të plotë të rezultateve të pritura.

Baskëpunimi me sektorin e arsimit. Duhet bërë përpjekje që planprogramet arsimore të përmbajnë porosi të mjaftueshme për promovimin e stilit të shëndoshë të jetës; të sigurojnë që nxënësit të njohtohen me reziqet nga aksidentet e ndryshme; të sigurojnë njohuri të mjaftueshme për njohjen e funkcionimit të trupit të njeriut, në mënyrë të kuptueshme për moshat përkatëse; si dhe të kanë njohuri adekuate për nocionin e sëmundjes dhe shërimit;

Bashkëpunimi me sektorin e ambientit dhe atë të inspektorateve. Duhet intensifikuar përpjekjet e përbashkëta me këto dy sektorë me qëllim të sigurimit të një ambienti të shëndoshë dhe përmes shërbimeve të inspektoratëve, kontrollin e përhershëm për përmbushjen e kushteve të nevojshme nga të gjitha subjektet lidhur me qështjet që kanë të bëjnë me ruajtjen e shëndetit;

Bashkëpunimi me sektorin e punës dhe mirëqenjes sociale. Bashkarisht duhet bërë përpjekje në identifikimin dhe zgjedhjen e qështjeve dhe problemeve të popullatës që ndërlidhen me këto sektorë. Identifikimi i grupeve të rezikuara që duhet përfituar nga skemat e ndihmës sociale; qështjet e aftësisë apo pa aftësisë për punë, etj;

Bashkëpunimi me sektorin e financave. Qëllimi është që të synohet gjithnji në përmirësimin e  menaxhimit financiar duke formuar mekanizma transparent të shpenzimit të mjeteve të dedikuara në sektorin e shëndetësisë;

Bashkëpunimin me sektorin e rinisë, sportit dhe kulturës. Qëllimi është përfshirja sa më e madhe e rinisë në të gjitha proceset vendimarëse dhe aktivitetet që kanë të bëjnë me promovimin dhe ruajtjen e shëndetit të tyre. Përmes involvimit të tyre, synohet të arihet një pranueshmëri më e madhe e politikave dhe strategjive për ruajtjen dhe përparimin e shëndetit të tyre.

Bashkëpunimi me sektorët e tjerë të shërbimeve publike. Me këtë synohet të ngritet vetë dija dhe niveli i përgjegjësisë së mbarë popullatës për shëndetin e tyre dhe atij kolektiv. Masat e gjithëmbarshme të shëndetit publik dhe rëndësia e tyre duhet tu bëhen të qarta të gjithëve me qëllim të kuptimit të drejtë të rëndësisë së tyre për shëndetin e popullatës.

Bashkëpunimi me Trupat Mbrojtëse të Kosovës dhe Shërbimin Policor të Kosovës. Qëllimi është bashkërenditja e masave për ruajtjen e shëndetit të anëtaëve të tyre, si dhe mbarë popullatës në kushte të zakonshme por edhe në rast të kushteve të jashtëzakonshme gajtë ngjarjeve apo katastrofave të mundshme. Zhvillimi i shërbimeve emergjente dhe ndarja e drejtë e përgjegjësive në raste të tilla është më se e nevojshme.

Prishtinë, Shtator 2004

Dr. Resmije Mumxhiu

Ministër i Shëndetësisë